Sorawlar hám juwaplar
Aralqum shańı hám hawa sapası — ápiwayı til menen

Aralqum shańı nesi menen qáwipli?

Aralqum — Aral teńiziniń qurǵap qalǵan túbindegi shorlaq. Kúshli samal odan dáryalar onlaǵan jıllar dawamında alıp kelgen duzları, tóginler qaldıqları hám pesticidleri bar mayda shańdı kóteredi.

PM10, ásirese PM2.5 bóleksheleri dem alıw jollarınıń tereńine hám qanǵa ótedi. Bul ókpe, júrek hám qan tamırları kesellikleriniń qáwpin arttırıp, astma menen allergiyanı asqındıradı; eń aldı menen balalar, ǵarrılar hám júkli hayallar zıyan kóredi.

PM10 hám PM2.5 degen ne?

PM10 — ólshemi 10 mikrometrge shekemgi qalqıp júriwshi bólekler, PM2.5 — 2,5 mikrometrge shekemgi. Bólek qanshelli mayda bolsa, organizmge sonshelli tereń kiredi, sonlıqtan PM2.5 qáwiplirek.

Bul xızmette PM10 shekleri mınaday: 55 µg/m³-ke shekem — norma, 55–155 — baqlaw, 155–355 — eskertiw, 355-den joqarı — qáwip. Elatlı punktlerdiń statusları hám lentadaǵı waqıyalardıń avtomatik jaratılıwı usı sheklerge qurılǵan.

Aral teńizi qanshelli tartıldı?

1960-jıldan berli Aral suwınıń kóp bólegin joǵalttı: suw beti maydanı shama menen 68 000 km²-den ≈6 990 km²-ge shekem qısqardı (2018-jılǵı Landsat súwretleri, open-data-kazakhstan datası) — bul derlik 10 ese azayıw.

Teńizdiń táǵdiri ekew. Ámiwdárya suw beretuǵın Úlken (Qubla) Aral qurǵay beredi. Qazaqstandaǵı Kishi (Arqa) Araldı Sırdárya suw menen támiyinleydi: Kókaral bógeti salınǵannan keyin (2005) ol qálpine kelip atır — dárejesi kóterildi, suw Aral qalasına jaqınladı, balıqshılıq janlanıp atır.

Qaysı elatlı punktler hám mámleketler qamtılǵan?

Xızmet jaǵa menen ashılǵan túp jaylasqan úsh mámlekettegi 10 elatlı punktti qamtıydı: Ózbekstan (Moynaq, Qońırat, Shımbay, Taxiatash, Xojeli, Nókis), Qazaqstan (Aral, Qazalı) hám Túrkmenstan (Dashoguz, Kóneúrgench).

Dáryalardıń ózi basseynniń joqarǵı bóleginen — Tájikstan hám Qırǵızstan tawlarınan baslanadı, sonlıqtan Araldıń táǵdiri basseyn mámleketleriniń (Ózbekstan, Qazaqstan, Túrkmenstan, Tájikstan, Qırǵızstan, Афганистан) suw paydalanıwına baylanıslı.

Maǵlıwmatlar qayaqtan alınadı?

Hawa sapası (PM10, PM2.5, shań, AOD) hám hawa rayı — ashıq Open-Meteo xızmetinen (CAMS modeli hám Forecast API). Ámiwdárya menen Sırdáryanıń aǵımı — GloFAS (Open-Meteo Flood API). Jıllar boyınsha teńiz maydanı — Landsat súwretleri (open-data-kazakhstan datası).

Ashıq maǵlıwmatlardıń ústinde óz ML-modellerimiz (PM10 boljamı, maydan proyekciyası, anomaliyalardı anıqlaw) hám deterministik folbegi bar AI-juwmaq isleydi. Dereklerdiń tolıq dizimi — «Joybar haqqında» betinde.

Bul rásmiy eskertiw sisteması ma?

Yaq. Bul — demonstraciyalıq ǵalabalıq xızmet, rásmiy eskertiw sisteması emes. Maǵlıwmatlar ashıq model dereklerden keledi hám jerdegi ólshewlerden parıq qılıwı múmkin.

Qáwipsizlik sheshimleri ushın óz mámleketińizdiń rásmiy gidrometeorologiya hám puqaralıq qorǵanıw xızmetlerine súyeniń.

Maǵlıwmatlar qanshelli jiyi jańalanadı?

Hawa sapası hám hawa rayı boljamı — saat sayın. Elatlı punkt betleri shama menen hár 30 minutta qayta esaplanadı; dashbord ashılǵanda jańa maǵlıwmatlardı tartıp aladı. Sońǵı jańalanıw waqtı dashbordtıń joqarǵı bóliminde kórsetiledi.

Shańlı dawıl waqtında ne islew kerek?

Aynalar menen esiklerdi jabıń, sırtta bolıw waqtın qısqartıń, sırtqa shıqqanda respirator-maska kiyiń. Balalardı, ǵarrılardı hám dem alıw kesellikleri bar adamlardı qorǵań; jaǵdayıńız jamanlassa, medicinalıq járdemge múrájat etiń.

Óz elatlı punktińizdiń statusın hawa sapası betinen tekserip, sırttaǵı islerdi hawa taza saatlarǵa aldın ala rejelestiriń.